Nazwa pałacu:

Karpniki

Opis

U podnóża Gór Sokolich rozciąga się wieś sięgająca swymi początkami XIII wieku W jej dolnej części wznosi się neogotycki pałac, określany równie często jako zamek.
Tradycja wiąże powstanie zamku ok. połowy XII w. z księciem Bolesławem IV lub z Henrykiem Brodatym. U stóp Krzyżnej Góry miała powstać osada zwana Bolzenhauser. Nazwa ta uległa zmianie w 1351 roku na Fischbach. Agnieszka, księżna jaworska, przekazała swoje dobra w 1372 roku, rycerzowi Clericusowi von Boltz (Bolcze) dożywotnio. Ten, prawdopodobnie wzniósł pobliski zamek Bolczów. Jednak według innych wiadomości zamek ten został zbudowany w latach 1163-1201 przez księcia Bolesława Długiego dla ochrony leżących w okolicy domów i kopalni. Bolcze był właścicielem pobliskiej wsi Mniszków i kopalni.

Rudawski Park Krajobrazowy - Pałac Karpniki

Po nim lenno znalazło się w posiadaniu Hansa von Schildau. W 1389 roku dwie trzecie wsi należało do Konrada von Predel. Następnie jako właściciel Karpnik wymieniona jest w dokumentach rodzina Nebelschutzów, która sprzedała wieś w 1389 roku Titzemu Schindzowi. W 1426 lub 1427 roku stary zamek został zniszczony przez husytów. W 1438 roku Cunz von Predel sprzedał zamek wraz z folwarkiem. Następnie jako właściciel wzmiankowany jest Cunz Bieler von Reichenbach z Dzierżoniowa. W roku 1476 posiadłość kupił Hans i Schoff. Prawdopodobnie to on przebudował pałac w Karpnikach. Składał się on z otoczonego murami poddworca o wymiarach ok. 28 m x 23 m, na którym stały równoległe do siebie budowle: jednopiętrowe gospodarstwo oraz dwukondygnacyjny budynek mieszkalny.

Przez wiele kolejnych lat Karpniki pozostawały w rękach rodziny Schaffgotschów do czasu, gdy hrabia Adam sprzedał je w 1550 roku Friederichowi von Canitz und Talowitz.
Baron von Canitz był właścicielem wsi do 1648 roku Nowy właściciel rozpoczął w 1584 roku całkowitą przebudowę w stylu renesansowym. Zamek po pożarze w 1593 roku został zabudowany w czworobok, co odpowiada zachowanej do dziś postaci zamku. Podczas przebudowy z przełomu XVI/XVII stulecia wzniesiono nowe skrzydła, odnowiono więżę, fosę otoczono murami i zmodernizowano wnętrza. W 1602 roku zbudowano główną część mieszkalną.

Rudawski Park Krajobrazowy - Pałac Karpniki

Zakończenie prac przypadło na rok 1603, o czym świadczy data na jednym z istniejących do dziś portali.

W 1609 roku nastąpiła kolejna przebudowa pałacu, gdzie podwyższono wieżę, zwieńczając ją wygiętym hełmem.

Przez cały okres funkcjonowania zamek często zmieniał swych właścicieli. W okresie wojny trzydziestoletniej zmarł w nim Christoph Friedrich von Canitz und Talowitz, który wcześniej cały majątek zapisał żonie Lucretti. Ta zaś w 1648 roku sprzedała go swojemu bratankowi Reimanrowi Friedrichowi von Winterfeld. Wdowa po nim oddała posiadłość Elizabeth Christiane, córce baronowej Schonaich Carolath Beuthen, a po jej zgonie Karpniki otrzymała przyrodnia siostra Anna Elizabeth.

W roku 1679 sprzedała ona dobra karpnickie Baltazarowi Leopoldowi von Hayn.
Pochodzący z tej rodziny Phillip Antoni oddał zamek za długi pod zarząd klasztoru w Krzeszowie, a później, w 1725 roku odstąpił go Franzowi Wilhelmowi von Schaffgotsch. W połowie XVIII wieku właściciel zlecił przebudowę w stylu barokowym. Następnie po bezdzietnej śmierci Franza, w roku 1774, majątek stał się własnością skarbu państwa, a trzy lata później krzeszowskiego klasztoru cystersów. Już jednak w 1784 pałac odkupił baron i późniejszy hrabia Friedrich Wilhelm von Reden auf Hameln und Bennigsen, by po trzech latach odsprzedać go pruskiemu ministrowi do spraw Śląska, którym był wtedy Karol Georg Heinrich, hrabia von Hoym. W roku 1789 nowym właścicielem wsi został Kaspar Konrad baron von Zedlitz, który nabył pałac za kwotę 90 tysięcy talarów. W tym samym roku na wieży pojawił się barokowy hełm. W 1822 roku od jego wuja kupił zamek, dla siebie oraz żony Marianny, książę Wilhelm von Hohenzollern, brat króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, który urządził tu rezydencję.

Rudawski Park Krajobrazowy - Pałac Karpniki - biblioteka

Nowi właściciele rozszerzyli park w stylu angielskiego romantyzmu. Powstały w nim budowle takie, jak: chata Marianny (1825 r.), zbudowana na fragmentach ceglanego pieca, chata Wilhelma (1832 r.), pomnik brata Marianny, u stóp Sokolików powstał dom szwajcarski, a w 1832 na ich szczycie ustawiono krzyż żeliwny, tzw. krzyż Marianny.
W 1844 roku rozpoczęła się kolejna przebudowa w stylu neogotyckim. Prace ukończono w 1846 roku. W tym też roku zmarła księżna Marianna.

Pałac w Karpnikach w tych latach był często odwiedzany przez cesarza Wilhelma, zwłaszcza w jego młodzieńczych latach. Bywał tu także kilkakrotnie car rosyjski Mikołaj. Po śmierci księcia Wilhelma Pruskiego pałac wraz z dobrami przeszedł w posiadanie jego córki, księżnej Elżbiety, żony Karola, księcia von Hessen, która pozostawiła Karpniki swoim trzem synom. Wnuk najstarszego z nich, książę Ernst Ludwig zakupił od swoich stryjów pozostałe części majątku i stał się właścicielem całości. W rękach książąt Hessen-Darmstadt zamek pozostawał do 1945 roku.

Podczas drugiej wojny światowej urządzono w pałacu karpnickim składnicę muzealną, stworzoną przez Gunthera Grundmanna (okręgowego konserwatora Dolnego Śląska), w której umieszczono zbiory zrabowane w państwach okupowanych przez Hitlera. Tu także przeniósł z Darmstadtu swoją kolekcję dzieł sztuki ostatni właściciel Karpnik, książę Ludwig von Hessen und bei Rhein.

W 1945 roku, kiedy wkraczyła na tutejsze tereny Armia Radziecka, wielu mieszkańców się ewakuowało. Wśród nich był, Gunther Grundmann, który wywiózł zbiory z pałacu w Karpnikach.

Rudawski Park Krajobrazowy - Pałac Karpniki - wejście
Fot. NPW

Po zakończeniu wojny pałac został splądrowany przez wojska. Do około 1950 roku istniała w nim Wyższa Szkoła Ludowa. Później budynek stał pusty. Dopiero w 1956 roku zorganizowano tu ośrodek dla dzieci niepełnosprawnych.

Zaniedbany przez lata powojenne obiekt wyremontowano w 1962 roku. W 1973 roku stan pałacu był tak zły, że mieszkańcy musieli go opuścić. Następnie miasto Jelenia Góra sprzedało pałac firmie „Polam” z Łomnicy, producentowi porcelany przemysłowej. W 1978 roku rozpoczęto prace remontowe, które przerwano w roku 1981 i przekazano gminie Mysłakowice z powodu braku funduszy. Niezabezpieczony pałac ulegał kolejnym dewastacjom. W 1989 roku pałac nabyła spółka „BIK”. W roku 1993 złodzieje odkuli renesansowy portal bramny i przygotowali go do wywiezienia. Na szczęście w porę udało się zauważyć szkodę, portal złożono w piwnicy i po konserwacji wrócił on na swoje miejsce. Kolejna spółka objęła w posiadanie pałac w 1995 roku.
Obecnie zamek jest własnością prywatną.

Rudawski Park Krajobrazowy - Pałac Karpniki
Fot.NPW

Architektura pałacu w Karpnikach

Dzisiejszy renesansowy pałac w Karpnikach pochodzi z I połowy XV wieku. Przebudowa została przeprowadzona za czasów ówczesnego właściciela Caspara Schoffa około 1520 roku. Analiza stylistyczna murów, a także zachowana ikonografia, pozwalają na stwierdzenie, że ówczesna budowla składała się z dwóch skrzydeł, wewnętrznego dziedzińca otoczonego murem z narożną wieżą i półokrągłą basztą mieszczącą klatkę schodową. Budowę ukończono w 1603 roku, o czym informuje inskrypcja znajdująca się na renesansowym portalu z piaskowca, wmurowanym w tylną ścianę budynku. Portal ten stanowił niegdyś główne wejście. W połowie XVIII wieku barokową przebudowę zlecił Friedrich von Schaffgotsch. Z 1797 roku pochodzi informacja o odnowieniu wieży zamkowej. Następna przebudowa pałacu przeprowadzona została w I połowie XIX wieu przez księcia Wilhelma, który wraz ze swoją małżonką księżną Marianną uczynił z Karpnik swoją letnią rezydencję.

Prawdopodobnie plany przebudowy powstały w 1831 roku i wiązały się z podróżą służbową, jaką Karl Friedrich Schinkel odbył na wiosnę tego roku w Karkonosze. Jak wskazują materiały ikonograficzne oraz ostatnie badania, przebudowa miała miejsce po 1838 roku, a pośredni udział w projektowaniu miał również książę Wilhelm, znany jako zdolny rysownik. Pracami bezpośrednio kierował, prawdopodobnie, uczeń Schinkla, Friedrich August Stuler. Niewykluczony jest też udział Hamanna i Juliusa Schultza z Wrocławia wymienianych w dokumencie z 1833 roku. Prace budowlane zakończone zostały w 1846 roku, tj. w chwili śmierci księżnej Marianny. Pałac otrzymał wówczas neogotycki wystrój architektoniczny i romantyczno-obronny charakter.

Jest to budowla trzykondygnacyjna, założona na planie czworoboku, z wewnętrznym dziedzińcem. Na elewacji południowej, nad neogotyckim ostrołukowym wejściem znajduje się pięcioboczny wykusz z trzema zdwojonymi oknami, zwieńczony krenelażem. Ze średniowiecznej budowli, tj. z IV ćw. XV wieku, pozostała jedynie cylindryczna wieża i nieregularny trakt przybramny z wewnętrznymi ostrołukowymi portalami. Z renesansowego wyposażenia zachowały się fragmenty bogato rzeźbionych portali, portal z tablicą inskrypcyjną w tylnej elewacji, obramienia okien dolnej kondygnacji, kilka profilowanych obramień drzwiowych, sztukaterie izby przybramnej, sklepienia kondygnacji parterowej oraz fragmenty niedawno odsłoniętej polichromii ściennej. W kilku pomieszczeniach zachowały się fragmenty XIX-wiecznego wystroju. W bibliotece ocalała neogotycka szafa, boazerie, parkiet oraz dwa marmurowe kominki. W kaplicy zachowały się dwie biedermeierowskie kanapy oraz boazerie w wykuszu.

Tworzeniem obszarów zielonych zajął się początkowo, co znamienne, bukowiecki ogrodnik Walter, który pod kierunkiem hrabiny von Reden oraz księżnej Marianny przekształcił założenie w Karpnikach w park krajobrazowy. Na urokliwym terenie stopniowo wytyczono dębowe i topolowe aleje tak, że powstały piękne połączenia Karpnik i Bukowca. Ostatnio badacze Kotliny Jeleniogórskiej odrzucają możliwość udziału słynnego ogrodnika J.P. Lennego w tworzeniu parku. Plany budowli ogrodowych można z dużym prawdopodobieństwem przypisać K.F. Schinklowi. Urzeczywistniło się w Karpnikach to, co jest charakterystyczne dla budownictwa ogrodowego tego architekta, a więc sztuczne ruiny, wieże widokowe, tarasy horyzontalne, herbaciarnie, leśniczówki w stylu szwajcarskim i gotyckie pomniki.

Do pałacu prowadziła szeroka lipowa aleja, przy której znajdowała się marmurowa, neoklasyczna ława wykonana prawdopodobnie według projektu Schinkla. Po bokach ławy umieszczono dwa cokoły, na których stały biusty księcia Wilhelma i księżnej Marianny, a na zapieckach znajdowały się okrągłe medaliony z podobiznami księcia Waldemara i Adalberta. W gaju świerkowym ustawiony został postument Leopolda, księcia von Hessen-Homburg, brata księżnej Marianny. Rzeźba ta, umieszczona w neogotyckiej aediculi, posiadała szlachetne formy i delikatny gotycki detal, przez co przypomina rysunki Schinkla.

Niestety po II wojnie światowej wiele elementów parku uległo zniszczeniu lub zostało wywiezionych, m.in. późnoromański portal pochodzący z Nadrenii.

Literatura: 

1. Kapałczyński W., Napierała P. „Zamki, pałace i dwory Kotliny Jeleniogórskiej”. Fundacja Doliny Pałaców i Ogrodów Kotliny Jeleniogórskiej. Wrocław 2005.
2. "Słownik geografii turystycznej Sudetów. Rudawy Janowickie". Red. M. Staffa. Wyd. I-BIS. Wrocław 1998
3. "Dolina Zamków i Ogrodów. Kotlina Jeleniogórska - wspólne dziedzictwo". Red. O. Czerner, A. Herzig. Muzeum Okręgowe w Jeleniej Górze. Berlin i Jelenia Góra 2003
4. Portal Wiedzy Onet.pl. http://portalwiedzy.onet.pl

do góry