Kopalnie minerały i inne

Mapa

Otwórz mapę
Rudawy Janowickie
turystyka, tajemnica, marzenia...

Sztolnia po eksploatacji wapieni krystalicznych koło Janowic Wielkich

W sezonie badawczym 2006 prowadzono prace terenowe na obszarze Gór Ołowianych, na północnym brzegu przełomu Bobru, w połowie odległości pomiędzy Janowicami Wielkimi a Ciechanowicami.

Znajduje się tam interesujący i całkowicie nieznany w literaturze zabytkowy obiekt górniczy – około 100-metrowej długości sztolnia, będąca pozostałością po podziemnej eksploatacji wapienia krystalicznego.

Analizowany obiekt zlokalizowany jest w południowej części metamorfiku kaczawskiego – zróżnicowanego litologicznie ciągłego zespołu skalnego o wieku (dolny ?) kambr – dolny karbon (Baranowski i in., 1987; Haydukiewicz, 1987). Mimo licznych rozbieżności większość geologów w dolnej części profilu tej jednostki umiejscawia krystaliczne wapienie wojcieszowskie, których wiek został określony przez Gunię (1967) na środkowy kambr oraz zespół zieleńcowy datowany radiometryczne (U–Pb) na 511,39 (Kryza i Muszyński, 1987) i 460,10 mln. lat (Kryza i in., 1989). Protolitem wspomnianych skał były prawdopodobnie muły wapienne osadzane na podwodnych, wulkanicznych elewacjach (Lorenc, 1984) tworzonych przez bazalty i tufity bazaltowe. Skały te zostały zmetamorfizowane w warunkach facji  zieleńcowej.

Góry Ołowiane są wyraźnie wyodrębnioną morfologicznie częścią metamorfiku kaczawskiego. W ich budowie geologicznej zdecydowanie dominują metawulkanity – łupki zieleńcowe wg Berga (1938, 1940) lub zieleńce zdaniem Szałamachy (1956, 1969). Azymut biegu foliacji na tym obszarze oscyluje około 120º, zaś kąty upadu – około 70–80º, zarówno ku NNE, jak i ku SSW (Szałamacha, 1956). Około 2 km na wschód od centrum Janowic Wielkich i 1 km na NE od Miedzianki znajduje się wychodnia odosobnionej wydłużonej soczewy wapienia krystalicznego o długości 400–500 m (rys. 1) i miąższości określonej przez Berga (1938) na nie większą niż 3–4 m. Soczewa ta ma bieg zbliżony do NW–SE i zalega zgodnie w obrębie zespołu zieleńcowego (Szałamacha, 1969).

 


Teisseyre (1973) podaje, że wapień krystaliczny został niemal zupełnie wyeksploatowany, zaś dostępne do obserwacji są prawie wyłącznie fyllity chlorytowo-wapienne otaczające soczewę. Berg (1938) i Szałamacha (1969) opisują wapień krystaliczny jako skałę białą do żółtawej lub szarozielonkawej, afanitową lub bardzo drobnoblastyczną. W bezpośrednim sąsiedztwie jego soczewy przebiega uskok śródsudecki, stanowiący w tym miejscu południową granicę całego metamorfiku kaczawskiego. Na mapie Berga (1940) dyslokacja ta jest znaczona w odległości około 250 m na SW, zaś Szałamacha (1956) kreśli ją w odległości zaledwie około 80 m, uznając jednocześnie za nasunięcie umiarkowanie (30–45 st.) nachylone ku NNE.

Badania własne wykazały, że południowa część soczewy wapienia krystalicznego została rozcięta powierzchniowymi robotami górniczymi (których pozostałością jest zachowany w szczątkowym stanie kamieniołom) ale także dwiema położonymi niżej sztolniami. Wyższa z nich jest słabo dostępna na odcinku zaledwie kilku metrów, niższa – ze względu na doskonały stan zachowania i bogactwo obserwowanych tam struktur geologicznych – stała się przedmiotem niniejszego opracowania. Interesującym faktem jest brak wzmianek o tym obiekcie w materiałach publikowanych – również w zazwyczaj bardzo szczegółowych kartograficznych opracowaniach poniemieckich (Berg, 1938, 1940).

Wyrobisko to składa się ze sztolni o długości 90 m i azymucie biegu 50–56 st. oraz rozległej komory eksploatacyjnej o osi NW–SE (rys. 1). Szerokość sztolni waha się około 180 cm, zaś wysokość – około 230 cm. Szerokość komory sięga 8 m, a wysokość miejscami przekracza 5 m, spąg jest bardzo nieregularny – w południowej części wznosi się gwałtownie, zaś w części północnej jest w przewadze pokryty materiałem luźnym, prawdopodobnie skałą płoną z innych partii wyrobiska. (por. dokumentacja fotograficzna na załączonej płycie CD)

Zarówno wstępny, jak i końcowy (por. rys. 1) odcinek sztolni przebiega w obrębie zieleńca z wyraźną teksturą laminowaną lub drobnolaminowaną, z naprzemiennymi laminami ciemnymi i jasnymi o miąższości od ułamków milimetra do 6 mm. Laminy jasne są zbudowane z kalcytu. Część próbek wykazuje obecność mezofałdów – szerokopromiennych oraz  załomowych. W obrębie rozległej komory, na większości powierzchni ociosów i stropu, odsłaniają się wapienie krystaliczne tworzące soczewę o zmierzonej miąższości pomiędzy 70 cm a 5 metrami, zalegającą zgodnie, choć wykazującą zmienną orientację powierzchni kontaktowych.  Wydzielono tu dwie podstawowe odmiany litologiczne –  wapienie i dolomity jasne, masywne (litotyp A wg Lorenca, 1984) i wapienie laminowane (litotyp B1 wg Lorenca, 1984). Skomplikowana forma stropu i ociosów utrudnia określenie wzajemnych stosunków przestrzennych pomiędzy obu tymi odmianami, wydaje się jednak, że tworzą one naprzemienne soczewy wydłużone zgodnie z osią całego ciała węglanowego.

W sztolni stwierdzono obecność szeregu uskoków różnej skali, dwa z nich są znacznymi dyslokacjami o miąższości sięgającej 50 cm. Pierwszy przecina sztolnię w odległości około 65 metrów od otworu wejściowego, gdzie spowodował powstanie lokalnego zawału i wykruszenia w stropie do wysokości ok. 4m. Uskok ten jest też widoczny w skrajnej południowej części komory (rys. 1). Druga z dużych dyslokacji ogranicza od północy soczewę wapienia krystalicznego, odsłania się też w końcowym odcinku sztolni. Bieg i kierunek upadu obu tych uskoków nawiązuje do orientacji uskoku śródsudeckiego wg Berga (1940) i Szałamachy (1956). Kolejną istotną granicą tektoniczną w badanej sztolni jest stosunkowo niewielki uskok położony na 87 metrze bieżącym wyrobiska (rys. 1). Mimo zaledwie 8-centymetrowej miąższości strefy uskokowej stanowi on najważniejszą granicę hydrogeologiczną – w końcowej części wyrobiska ma bowiem miejsce silny, rozproszony wypływ wody – zarówno ociosy, jak i strop oraz spąg są pokryte jednolitą warstwą kalcytowych form naciekowych, nadających temu odcinkowi sztolni charakter typowy dla jaskini. Prawdopodobnie silny wypływ wody był powodem zaprzestania dalszych prac górniczych w tym kierunku.

Przedstawiono ogólną charakterystykę kolejnego, analizowanego przez autorów, niewielkiego obiektu pogórniczego obfitującego w interesujące zjawiska i struktury geologiczne. Sztolnia w Janowicach Wielkich okazuje się unikatowa, zarówno pod względem lokalizacji (obszar ubogi w naturalne odsłonięcia skał), jak i rodzaju eksploatowanego, metodą podziemną, surowca. W odróżnieniu od badań powierzchniowych możliwe jest uzyskanie do badań dużej ilości nie zwietrzałych próbek skalnych, możliwe jest też dokonywanie precyzyjnych pomiarów orientacji struktur geologicznych.

Kopalnie, minerały-26
Rys. 1. Szkic geologiczny sztolni w Janowicach Wielkich

Głębsza analiza dostępnego materiału pozwoli na dokonanie petrologicznej charakterystyki zmienności zieleńców i skał węglanowych oraz ich strefy kontaktowej, szczegółowej analizy soczewy kaczawskiego wapienia krystalicznego, zalegającego w nietypowej pozycji (w znacznej odległości od powszechnie znanych wystąpień tej skały) oraz tektonicznej charakterystyki widocznych dyslokacji i określenie ich związków z uskokiem śródsudeckim.

 
Literatura
Baranowski Z., Haydukiewicz A., Kryza R., Lorenc S., Muszyński A., Urbanek Z. 1987: Rozwój struktury wschodniej części Gór Kaczawskich na podstawie dotychczasowego rozpoznania stratygrafii, warunków sedymentacji i wulkanizmu. Przew. LVIII Zjazdu PTG. Wyd. ZG AGH, 61–73.
Berg G. 1940: Geologische Karte von Preussen und benachbatren deutschen Ländern. Blatt Kupferberg. II Aufl. Preuss. Geol. Landesanst.
Berg G., 1938: Geologische Karte von Preussen und benachbatren deutschen Ländern. Erläuterungen zu Blatt Kupferberg. II Aufl. Preuss. Geol. Landesanst.
Haydukiewicz A. 1987: Sekwencja stratygraficzna w kompleksie kaczawskim. Przew. LVIII Zjazdu PTG. Wyd. AGH, 95–102.
Kryza R., Muszyński A. 1987: Zmetamorfizowany kompleks diabazowo-osadowy z Wojcieszowa Dolnego – przejaw wczesnego riftingu w dolnym paleozoiku Gór Kaczawskich. Przegl. Geol. vol. 35, nr 6.
Kryza R., Muszyński A., Furnes H., 1992: Early Paleozoic volcanism in the Western Sudetes (Poland): A correlation between the western parts of the Świerzawa and Bolków units of the Kaczawa Mts. Zbl. Geol. Paläont. Teil I. H. 9/10.
Lorenc S. 1984: Petrogeneza wapieni wojcieszowskich. Geol. Sud. vol. 18, nr 1, 63–105.
Szałamacha J. 1956: Szczegółowa mapa geologiczna Sudetów. Ark. Janowice Wielkie. Wyd. Geol.
Szałamacha J. 1969: Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Sudetów. Ark. Janowice Wielkie. Wyd. Geol.
Teisseyre J.H. 1973: Skały metamorficzne Rudaw Janowickich i Grzbietu Lasockiego. Geol. Sud. vol. VIII, 7–113.
 

[Artykuł publikowany w Miesięczniku Wyższego Urzędu Górniczego
WUG NR 4 (152) 2007]

SiteLock